Censuur in de cultuur 2
Gepost door Brian
Sir Tom Stoppard schreef onlangs een artikel, waarin hij beargumenteerd dat de vrijheid van meningsuiting niet automatisch behoort tot een van onze mensenrechten. Hij zet aan de ene kant de mening van Voltaire (“Ik ben het niet eens met je mening, maar zal jouw recht deze te verkondigen tot de dood verdedigenâ€) en aan de andere het aanzetten tot haat tegenover elkaar en vraagt zich af of er ooit een tijd en plaats is voor censuur.
Stoppard is een van de meest gerespecteerde toneelschrijvers, maar is begonnen als journalist. Hij wordt mondiaal op handen gedragen door de intellectuelen o.a. vanwege zijn geniale woordspelingen, inventieve verhalen, academische onderwerpen en literaire verwijzingen. Hij heeft gelauwerde stukken als “Rosencrantz & Guildenstern Are Dead†(1966), “Jumpers†(1972), “Travesties†(1974), “The Real Thing†(1982), “Arcadia†(1993), “The Invention of Love†(1997) en de trilogie “The Coast of Utopia†(2002) op zijn naam staan.
Stoppard heeft diverse prijzen gewonnen, waaronder de Tony en Olivier Awards. In 1997 werd hij geridderd. Ook won hij een Oscar voor het filmscenario van “Shakespeare in Loveâ€. Niet slecht voor een migrant uit Tsjechië, die zich ontpopte tot meester van de Engelse taal.
Persoonlijke noot: Het eerste toneelstuk waarin ik ooit speelde op de universiteit (als schilder met zelfmoordneigingen) was een radiostuk van Stoppard: “Albert’s Bridgeâ€. Jaren later kwam ik de meester zelf tegen tijdens een tryout van de revival van “The Real Thing†in Londen. Ik ben niet snel geïntimideerd door mensen, maar mijn ontzag voor het intellect van Stoppard is toch zeer groot. Na lang wikken en wegen ben ik uiteindelijk op de man af gestapt om mijn complimenten te geven en hem te vragen of hij mijn programmaboekje wilde teken. Dit heeft hij gedaan. Niet erg opwindend geef ik toe, maar dat is mijn Stoppard anekdote.
De vraag of de vrijheid van meningsuiting flexibel moet zijn, daar ben ik nog niet over uit. Zoals met vele werken van Stoppard moet ik nog even flink over zijn stelling nadenken. Moeilijk in een tijd waarin alles in hapklare brokken en Jip & Janneke taal moet worden geserveerd.
Plaats op MSN Reporter
Plaats op eKudos
Plaats op NUjij
March 21st, 2006 09:26
maar wat is dan zijn stelling? ik begrijp uit jouw woorden dat hij vooral een aantal vragen stelt.
March 21st, 2006 10:44
Volgens mij staat in onze grondwet dat discriminatie verboden is boven het recht op vrije meningsuiting. Je mag dus je mening uiten zolang je niet discrimineert (ik weet het, dit is erg gesimplificeerd). Politici als Wilbers willen hier vanaf. Volgens mij heeft Stoppard in al z’n nuance gelijk en wisten de mensen die onze grondwet maakten dat ook al. Heel af en toe zijn er zaken belangrijker dan het recht op vrije meningsuiting. Dat moeten we keer op keer afwegen (wat is het doel en wat zijn de neveneffecten?) en regelmatig bij de rechter toetsen. Er zit namelijk een gevaar in dat de grens verschuift zonder dat we dat in de gaten hebben.
March 21st, 2006 12:16
@Peter, ik vroeg me dat ook af, maar er staat een link bij: “A matter of give and take” Daarachter vind je het hele artikel.
In essentie betwijfelt hij of vrijheid van meningsuiting zo’n absoluut recht is (een mensenrecht). Zulke rechten zijn volgens hem de andere kant van een medaille waarin anderen jou niet zomaar het zwijgen mogen opleggen. Het zijn regels voor een zo prettig mogelijke samenleving, gebaseerd op een gemeenschappelijk gedeeld belang.
Maar als dat zo is, zegt Stoppard, wat geeft jou dan het recht een hoop stennis te veroorzaken met een mening waarvan je weet dat die het dorp in rep en roer brengt. Men grijpt daarvoor terug naar de stelling dat vrijheid van meningsuiting een absoluut grondrecht is. Die stelling zou er volgens Stoppard op neer komen dat je een troefkaart in je mouw hebt die niet in het pak zat, en die volgens de speler die hem uitspeelt, alle andere kaarten overspeelt.
De regels van een samenleving zijn volgens Stoppard niet universeel en absoluut, maar pragmatisch van aard. Ze kunnen dus ook aangepast worden.
Ik zie de volgende problemen met zijn redeneerwijze.
Ten eerste meet hij met twee maten. Want allerlei kunst- en cultuuruitingen die bijzonder kwetsend voor christenen waren, hebben dit debat niet uitgelokt. Maar als moslims zich gegriefd en gekwetst (en vooral uitgedaagd in hun opvattingen) voelen, dan gaan Westerse progressieven ineens rekening houden met religieuze gevoelens. Vermoedelijk is dat omdat het christendom hoorde bij de status quo, en moslims geacht worden een kwetsbare groep te zijn. Maar als je kijkt op wereldschaal, dan is de islam net zo goed de status quo.
Ten tweede laat hij buiten beschouwing wat de precieze uiting was die nu aanleiding is tot het morrelen aan de vrijheid van meningsuiting. We hebben het niet over grove plaatjes, maar betrekkelijk milde spot, waarin de vinger gelegd wordt bij een problematisch aspect van de islam: namelijk dat het zich leent voor een legitimatie van geweld. Nu kan het zijn dat in het Midden-Oosten die mildheid niet opgepikt wordt, net zo goed als wij bepaalde retoriek aldaar wellicht heter opvatten dan ze in werkelijkheid is; maar zijn we bereid daarvoor inhoudelijk concessies te doen aan onze manier van spreken? Als we oprecht menen dat er op zichzelf genomen niets mis was met de spotprenten (in de zin dat ze niet opruiend, of stigmatiserend of discriminerend waren), kun je dan in eerlijkheid deze prenten verbieden of jezelf erop censureren?
Ten derde: Stoppard laat ook de dreiging met geweld en intimidatie n.a.v. de spotprenten buiten beschouwing. Als iemand een pistool op je richt, kun je niet spreken van beschaving of zelfbeheersing. Dan is er sprake van uiterlijke dwang. Dat is ook de enige reden dat Europese politici en VN-bestuurders in actie komen. Maar dat vind ik een hele kwalijke gang van zaken. Je beloont daarmee geweld. Terwijl het uitgangspunt zou moeten zijn: wij zijn best bereid tot een gesprek en zelfreflectie, maar dan gaan eerst de fakkels en dreigementen van tafel.
Ten vijfde: de meeste moslims in het Midden-Oosten konden de plaatjes niet zien, en veel moslims in het Westen wilden de plaatjes niet zien. Dat is vergelijkbaar met christenen die voor een theater of bioscoop demonstreren over de ‘godslastering’ die daar wordt vertoond, zonder het stuk of de film zelf te hebben gezien. Vaak met het gevolg dat men (1) beelden vormt die vele malen erger zijn dan wat er werkelijk te zien valt. Ik denk bijvoorbeeld aan Mohammed Benzakour die meende dat in Submission I Koranteksten op ‘tieten en konten’ geschreven waren. Hij moet de stillframes daarvan dan maar eens tonen, want ik zie ze niet. Een moslim-dame merkte in een recensie op dat het oneens was met de boodschap van de rolprent, dat ze de film netjes uitgevoerd vond (Het bleek allemaal mee te vallen). Een volgend gevolg van censuur vanwege gevoeligheden is dat men (2) zichzelf of anderen de waardevolle boodschap van een kunstuiting ontzegt. De volgende recensie van The Last Temptation of Christ kan duidelijk maken wat ik bedoel: http://www.digg.be/movie.php?id=82
Het probleem van Stoppards redeneerwijze is m.i. dus dat het ertoe leidt dat mensen die niet weten waar ze het precies over hebben, maar - vaak juist daarom - om het hardst schreeuwen, kunst- en cultuuruitingen verbieden die wel tot waardevolle reflectie zouden kunnen leiden.
March 21st, 2006 12:31
Stoppard heeft het in zijn artikel niet specifiek over de cartoonkwestie of de Islam. Hij heeft zijn artikel geschreven in een bredere context.