Zondagmiddagdocu: The Trap (Adam Curtis - BBC)
Als u dit blog volgt en net als ik een liefhebber bent van maatschappijanalyses die de onderliggende structuren van onze gezamenlijk overtuigingen uiteenrafelen, dan bent u via de Zondagmiddagdocu inmiddels bekend met het werk van Adam Curtis. Curtis’ documentaires draaien rond de verborgen filosofische overtuigingen die de vormgeving van onze maatschappij bepalen.
Zijn laatste documentaire, The Trap: What Happened to Our Dream of Freedom (April 2007), wil laten zien hoe het Westerse denken over de Koude Oorlog heeft geleid tot een uitgekleed idee van vrijheid, waarin de mens gereduceerd wordt tot een machine, en vrijheid elke vorm van zin en doel wordt ontzegd.
Deel 1: ‘Fuck You, Buddy’
Curtis laat zien hoe tijdens de Koude Oorlog een theorie werd ontwikkeld over menselijk gedrag, om de uitkomst van scenario’s van nucleaire bedreiging te voorspellen: speltheorie. Deze theorie werd uitgewerkt door het wiskundig genie John Nash, en kwam erop neer dat mensen zouden zich altijd en overal gedragen als rationele machines. Nash bedacht een aantal kansenspellen, situaties die mensen kregen voorgelegd. Eén van deze spellen heette ‘Fuck You Buddy’; je kon alleen winnen door je partner te bedriegen. Nash verwachtte dat mensen dit dus ook altijd zouden doen. Maar het administratief personeel op het instituut waar Nash werkte, gedroeg zich daar niet naar: men ging uit van vertrouwen en werkte samen, zelfs al hield dat het risico in alles te verliezen. Nash zelf bleek later te lijden aan paranoïde schizofrenie.
De tweede invloed op het laat-twintigste eeuwse mensmodel, die Curtis onder de loep neemt is het werk van de psychiater R.D. Laing. Laing merkte dat hij psychiatrische patiënten kon genezen door gewoon met ze te praten alsof ze normale mensen waren. Na een paar maanden thuis waren ze echter weer net zo gestoord als voorheen. Laing trok hieruit de conclusie dat het probleem in de gezinssituatie moest zitten, en beschreef de liefhebbende thuisomgeving als een systeem van pressie waarin alle deelnemers de ander manipuleren om hun zin gedaan te krijgen. Sommigen kunnen die druk niet aan, zei Laing.
Deel 2: The Lonely Robot
Hoe het marktdenken langzamerhand de politiek overneemt, en kiezers meer en meer gezien worden als consumenten, die hun stem leveren in ruil voor diensten, en de effecten die dat heeft. Onderliggend is de gedachte dat de mens een rationele machine is, bepaald door zijn genen, die handelt in een strikt tit-for-tat. Niet alleen de burger is dat volgens deze visie, ook de politicus gebruikt het ambtelijke apparaat enkel en alleen voor zijn eigen carrière. Dat politici erop uit zijn een betere wereld te creëren is een naïeve gedachte, zegt speltheorie. Hoe ‘target-setting’ in ambtelijke diensten manipulatie van de cijfers in de hand werkt, en zo de kwaliteit van de diensten fnuikt. Marktwerking in educatie is volgens Curtis dodelijk voor sociale mobiliteit en het onderwijsniveau.
Deel 3a: We Will Force You To Be Free
Als u dacht dat de hedendaagse revolutionaire islamitische stromingen voortkwamen uit de islamitische doctrine, heeft u het mis. Ze zijn het resultaat van een mengsel van Europese revolutionaire ideëen, gebaseerd op de interpretatie door de Afrikaanse activist Frantz Fanon op het existentialisme van de Franse filosoof Jean-Paul Sartre. Fanon beargumenteerde dat de enige wijze waarop de gekoloniseerde volken zich kunnen bevrijden van de mechanismen van de kolonisatie (ook de psychische mechanismen) een gewelddadige is. Geweld zou cathartisch werken.
Curtis laat zien hoe de Iraanse revolutie beïnvloedt is door Fanon. Een sleutelfiguur hierin is Ali Shariati, een Iraanse socioloog die het denken van Fanon verbond met de sji’ietische islam, dat tot dan toe a-politiek was.
Deel 3b: We Will Force You To Be Free
Deze ontwikkeling plaatst Curtis in het licht van het denken van Isaiah Berlin, die onderscheid maakte tussen twee soorten vrijheid: positieve vrijheid, en negatieve vrijheid. Positieve vrijheid was volgens Berlin de motor achter revoluties. Men bevrijdt dan de mens van een onderdrukkend systeem om een betere mens en een betere wereld te scheppen. Dit loopt altijd uit op nog ergere tirannie. Negatieve vrijheid is vrijheid van overheidsinmenging, de individuele vrijheid om pleziertjes na te jagen en te consumeren. De laatste vrijheid verdient volgens Berlin verreweg de voorkeur boven de eerste soort.
Deel 3c: We Will Force You To Be Free
Vervolgens trekt Curtis de lijn door naar het gedachtengoed van de neoconservatieven. Dezen hebben, zo zegt hij, Isaiah Berlin’s idee van negatieve vrijheid tot iets absoluuts gemaakt (iets waarvoor Berlin zelf waarschuwde). Men wil andere volken dwingen vrij te zijn (in de zin van negatieve vrijheid). De neoconservatieven, zegt Curtis, zijn fataal oprecht in hun streven af te rekenen met dictators: men wil de wereld ten goede veranderen door democratiën en vrije markten te installeren, maar handelt daarmee als revolutionairen.
Wat The Trap uiteindelijk wil zeggen:
Aan het einde van de laatste film trekt Curtis de lijnen bijeen.
“Er is iets waarin ons hedendaagse idee van vrijheid verschilt van positieve vrijheid. Positieve vrijheid wordt gedreven door een visie dat vrijheid ergens vóór is: de vrijheid om iets nieuws te doen of te worden, waaruit dan een betere wereld zal ontstaan. Negatieve vrijheid ontbeert zo’n ideaal: het is helemaal nergens ‘vóór’; in de kern heeft het geen ander doel dan ons vrij te houden van onnodige drang of letsel. Maar door geweld te gebruiken om een wereld te creëren, gebaseerd op negatieve vrijheid, hebben onze democratische revoluties miljoenen mensen elders een wereld in geleid zonder doel en betekenis.
Dit idee van vrijheid wordt door veel politici en invloedrijke commentatoren nog altijd voorgesteld als een universeel absolute waarheid. Zij nemen aan dat het slechts een kwestie van tijd is voordat het zich over de gehele wereld verspreid. Maar dit hoeft niet noodzakelijk waar te zijn.
Zoals deze serie heeft laten zien is het idee van vrijheid waar wij vandaag de dag mee leven nauw en beperkt, en geboren uit een specifieke en gevaarlijke tijd: de Koude Oorlog. Toen kan het betekenis en doel hebben gehad, als een alternatief voor communistische tirannie, maar nu is het een gevaarlijke valstrik geworden.
Onze overheid vertrouwt op een simplistisch economisch model over menselijke wezens, die ongelijkheid in staat stelt te groeien, en niets positiefs stelt tegenover de wereldwijde reactionaire krachten die ze hebben helpen wakkerschudden. Als we ooit willen ontsnappen aan dit beperkte wereldbeeld, dan zullen we de progressieve, positieve ideeën over vrijheid moeten herontdekken, en moeten gaan beseffen dat Isaiah Berlin het bij het verkeerde eind had: niet alle pogingen de wereld ten goede te veranderen, leiden tot tirannie.”
De vraag is natuurlijk of Curtis gelijk heeft. Is er zoiets als positieve vrijheid die niet leidt tot repressie en overheidsinmenging; En zo ja wat dan? Kan je en mag je voor mensen bepalen dat ze mee moeten naar een nieuwe wereld? Of zijn we met z’n allen het meest gelukkig als we ongestoord onze levens mogen leiden, vrij van overheidsinmenging, en that’s it? Wat is die betere, helderdere toekomst die Curtis voor ogen heeft? Heeft u een betere, heldere toekomst voor ogen? Hoe ziet die er dan uit, en hoe bereiken we die?
Het is nogal een zware maaltijd…
Ja; de eerste keer dat ik de reeks zag, kon ik geen rode draad ontdekken. Curtis betreed allerlei zijpaden die subpunten moeten ondersteunen.
Maar wel goed dat dit type programma’s gemaakt kan worden.
Een inspirerende documentaire die verplichte kost zou moeten zijn voor alle bureaucraten en cijferfetishisten.
Ik zag hem ongeveer tegelijkertijd met het lezen van de beschouwingen van Dorien Pessers over de verwording van het recht tot “regels zijn regels”. De historische achtergrond-schetsen over veranderingen in het mensbeeld zijn goed combineerbaar.
De invloed van de computer wordt m.i. onderschat in de documentaire: teveel mensen hebben hun denkan aan de computer aangepast i.p.v. omgekeerd.
“The century of the self” en “Pandora’s Box” zijn ook van Adam Cutis’ hand en zijn een aanrader!
Waarom zit dit niet in het onderwijs en waarom heb ik er toedertijd, eind 60jaren niks van meegekregen terwijl ik altijd wel de krant heb gelezen en hoe moet ik dit zien in de huidige politieke werkelijkheid, de preventive sencuur en zo?