Racisme in de VS en Nederland, deel 2

Dit is wat groepsgevoelens met mensen doen. En als we niet oppassen gaan we in Nederland ook deze kant op.

(Deze tekst heb ik geschreven t.b.v. de VU podium lezingenreeks over groepsgevoelens. Het vormt de achtergrond van mijn zorg dat we in Nederland net zo racistisch kunnen worden als de VS).

Dit is een zeer confronterend beeld, een beeld wat velen in het geheugen gegrift staat. De locatie is een achterafveldje, ergens in Belfast, 19 maart 1988, ten tijde van de grote onrust tussen rooms katholieken  en protestanten. De dode of bijna dode man op de foto is een Britse soldaat. Hij is samen met een andere soldaat op gruwelijke wijze te pakken genomen door de IRA. Hun namen zijn David Howes en Derek Wood, maar ik weet niet welke van beide je hier ziet. Wood en Howes hadden de ongeluk dat zij op het verkeerde moment op de verkeerde plek terecht waren gekomen. Ze hadden verlof en waren met zijn tweeën erop uit gegaan om Belfast te bekijken, totdat ze de begrafenisstoet tegen kwamen van een IRA terrorist die enkele dagen daarvoor was vermoord door een protestantse terrorist. Toen de stoet door kreeg dat ze te maken hadden met twee Britse soldaten, werden ze woedend. De mensen sleurden de soldaten uit de auto, sloegen ze in elkaar. Ontdaan van hun kleren werden ze met een taxi meegenomen naar dit veldje en door de IRA gexecuteerd.

Ik vind dit een beeld dat heel kernachtig weergeeft wat religie doet met groepsgevoelens. De overheersende indruk van dit beeld is dat religie mensen scheidt. Zozeer dat ze bereid geweld te plegen tegen iemand van een andere groep, diegene  te ontmenselijken door hem de kleren uit te trekken, hem te pijnigen en dan te vermoorden.

Er wordt vaak warm gesproken over de bindende kracht van religie. Religie zou sociale cohesie bevorderen doordat het mensen opneemt in een zingevend verband en mensen een gevoel van verantwoordelijkheid geeft voor elkaar. En dat klopt, maar de keerzijde van deze bindende kracht is dat religie ook mensen scheidt. Want religie bindt mensen die vanwege geboorte bij elkaar passen of door keuze bij elkaar willen zijn, en scheidt dezen van mensen die ergens anders geboren zijn of een andere keuze maken. Het protestantse geloof bindt de protestanten in Noord Ierland aan elkaar en scheidt hen van de rooms katholieken en natuurlijk ook vice versa. Binden en scheiden zijn twee kanten van dezelfde medaille.

Is het erg dat religie sommige mensen aan elkaar bindt, en andere van elkaar scheidt? Nee, meestal niet. Iedereen is een deel van meerdere verbanden, die hen binden met sommigen en scheiden van anderen. Wij binden onszelf voortdurend aan mensen, en scheiden van anderen. Daar is niets ergs aan. Religie is gewoon een onderdeel van dit proces van scheiden en binden.

In sommige gevallen gaat het echter mis. Om dat goed duidelijk te kunnen maken, moet ik u eerst een antropologische theorie uitleggen over hoe wij mensen de wereld classificeren en indelen in groepen.

Volgens de cultureel antropologe Mary Douglas zijn mensen heel eenvoudige wezens. Zij zegt dat mensen geneigd zijn om in binaire opposities te denken, of eenvoudiger gezegd om alles in te delen in twee dingen die tegenover elkaar staan:

man - vrouw
rooms katholiek - protestant
rijk - arm
Nederlander - buitenlander
school A - school B
dorp X - dorp Y 

Douglas bedoelt niet te zeggen dat mensen alleen maar zwart - wit (nog zo’n binaire oppositie) kunnen denken.  Mensen zijn ook in staat om grijstinten te zien, de variaties tussen de binaire opposities. Ze zegt alleen dat deze opposities heel sterk ons denken bepalen. Als we een situatie tegen komen, begrijpen we die in eerste instantie met behulp van binaire opposities en daarna gaan we de variaties pas begrijpen.

De man - vrouw oppositie is een mooi voorbeeld.  Dit is een van de meest fundamentele opposities, die een grote invloed heeft op alle terreinen van het leven: hoe wij ons leven indelen, welke vrienden we kiezen, welk werk we gaan doen, hoe we onze vrije tijd besteden. Dat wij onze wereld makkelijk in man en vrouw indelen heeft natuurlijk wel begrijpelijke oorzaken. Allereerst zijn mannen en vrouwen heel duidelijk fysiek verschillend. Mannen hebben een penis, vrouwen een vagina. Mannen kunnen niet zwanger worden, vrouwen wel. Deze eenvoudige verschillen maken het logisch dat mensen onderscheiden in man en vrouw. Let op, ik zeg niet dat het goed is dat wij de neiging hebben om zo tussen man en vrouw te onderscheiden. Ik zeg alleen dat het verklaarbaar is dat mensen het zo doen. Mensen hebben de neiging om in binaire opposities te denken, en dan is de oppositie van man en vrouw erg voor de hand liggend.

Op basis van deze binaire oppositie gaan mensen de wereld begrijpen. Ze gaan bijvoorbeeld sommige dingen classificeren als mannelijk en andere als vrouwelijk. Deze dingen zijn niet inherent vrouwelijk of mannelijk, maar we gaan ze wel als zodanig begrijpen. Rond is vrouwelijk, recht is mannelijk - en dan heb ik het niet alleen over de lichaamsvormen van mensen, maar ook over de vorm van een laptop of een bank. Een auto is mannelijk, rationeel ook. Roze is vrouwelijk, gevoelig zijn is ook vrouwelijk. Buiten is mannelijk, binnen is vrouwelijk. Actie is mannelijk, wachten is vrouwelijk. Van vrouwen houden is mannelijk, van mannen houden is vrouwelijk. Niet iedereen is het eens met deze typeringen, maar voor iedereen in deze zaal zijn het overbekende classificaties.

Natuurlijk zijn mensen niet dom en snappen ze dat er variatie is. Er zijn ook vrouwen die van auto’s houden, en mannen die van mannen houden. Maar toch denken we heel sterk in die schema’s. In de afgelopen decennia is natuurlijk veel werk verzet om af te komen van dit soort stereotypen, maar tot op heden bijvoorbeeld kiezen vrouwen veel vaker dan mannen ervoor om minder buiten te werken en vaker thuis te zijn voor kinderen. Want thuis en kinderen zijn ‘vrouwelijk’ en vrouwen willen vrouw zijn en kiezen dus sneller dan mannen voor het kopje thee en de kinderen thuis.

Wat heeft dit nou te maken met religie en groepsgevoelens? Laten we eerst verder gaan met groepsgevoelens. Deze binaire opposities hebben grote invloed op hoe wij de groepen waar wij ons mee verbinden samen stellen. Mannen hebben meestal mannen als vriend, vrouwen hebben vrouwen als vriendin. Protestanten gaan naar de protestantse kerk, rooms katholieken naar de rooms katholieke kerk. We begeven ons in groepen die passen bij de kant van een oppositie waar we onszelf toe rekenen.

Echter, meestal overlappen verschillende binaire opposities elkaar. In protestante kerken vind je mannen en vrouwen. Hier heb je dus twee opposities die in het dagelijks leven overlappen, zich met elkaar mengen. Je krijgt kruisverbanden. In Nederland is het niet ongewoon dat protestantse mannen trouwen met rooms katholieke vrouwen, en protestantse en rooms katholieke mannen en vrouwen voelen zich allemaal Nederlander. Kortom, binaire opposities leiden tot scheiding, maar meestal zijn dat geen diepe maatschappelijke kloven doordat ze overlappen.

Soms ontstaan die maatschappelijke kloven echter wel. En dan worden die binaire opposities wel gevaarlijk - en religie speelt daar, helaas, vaak een belangrijke rol in. In Noord Ierland zijn in een lang  historische proces twee groepen tegenover elkaar komen te staan waar geen overlappingen meer tussen bestonden.  Je krijgt dan het volgende patroon waarbij de ene groep aan de ene kant van een aantal belangrijke opposities zit, terwijl de andere groep consequent aan de andere kant zit. In een notedop is dit wat er gebeurde in Noord Ierland

Brits - Iers
Protestant - Rooms katholiek
Machtig - machteloos
rijk - arm 
Wijk A - wijk B

Zoals gezegd, mensen hebben de neiging om eenvoudig te denken. Als de kloof tussen twee groepen heel groot wordt, gaan mensen die kloof als uitgangspunt voor hun classificaties gebruiken. Wij zijn Brits protestants machtig rijk en wonen hier in wijk A. Zij zijn Iers, rooms katholiek, machteloos arm en wonen daar in wijk B. En het vraagt niet veel logica om door te denken en de volgende conclusie te trekken:

Wij zijn goed, zij zijn slecht.

Of zelfs:

Wij zijn mens, zij zijn onmensen.

Als mensen ontmenselijkt worden, dan biedt dat ruimte voor geweld.

Als je kijkt in de geschiedenis naar de momenten waarop geweld tussen groepen ontstaat, is daar eigenlijk altijd een proces aan vooraf gegaan waarbij de overlappingen tussen opposities langzamerhand gerangschikt werden tot één grote oppositie tussen de ene en de ander groep. De manier waarop de nazi’s de Joden behandelden is natuurlijk een klassiek voorbeeld, waarbij Joden afgezonderd werden - letterlijk en figuurlijk - totdat ook de laatste stap genomen kon worden en Joden als niet mensen konden worden geclassificeerd, en maar weinig mensen zich nog om hun lot bekommerden.  Wetenschappers noemen dit proces ook wel demonisering. Dit woord wordt de laatste jaren nogal lichtzinnig door sommige politici gebruikt, maar het heeft een hele grimmige achtergrond. Het verwijst naar het proces dat men andere mensen tot niet mensen verklaart - demonen. Het is de laatste stap in het creëren van een grote oppositie, en de eerste stap naar geweld. Want niet mensen / onmensen mag je geweld aan doen, of zelfs doden.

Welke rol speelt religie in de manier waarop binaire opposities werken? Religie is één van de meer belangrijke onderscheidende kenmerken van mensen, naast geslacht, etniciteit, taal en nog een paar andere kenmerken. Religie heeft heel sterk met de identiteit van mensen te maken. Je wordt vaak in een bepaalde religie opgevoed. Religie is verbonden aan hele intense momenten van het leven, zoals het krijgen van kinderen, trouwen, dood gaan. Religie is vaak helemaal verbonden met de gewoontes van mensen, hun moraal, hun familie, hun geschiedenis. Kortom, religie is een hele krachtige bron waar mensen uit kunnen putten. En dat is goed - mensen hebben bronnen nodig om energie te vinden om hun leven te leven. Maar dat is ook slecht. Want als religie onderdeel is van zo’n grote maatschappelijke kloof als in Noord Ierland, kan het ook de inspiratiebron zijn om zo’n verschil duurzaam in stand te houden.

Om samen te vatten: religie is dus een kracht die mensen sterk aan elkaar kan binden, maar ook van elkaar kan scheiden. Meestal is dat onschuldig - het zit in de aard van het beestje om zich bij sommigen te voegen, en niet bij anderen - maar soms is dat gevaarlijk. En gevaarlijk wordt het als overlappingen tussen opposities verdwijnen en plaats maken voor één grote oppositie tussen twee groepen.

Misschien heeft de foto die ik toonde u erg geschokt. De overheersende indruk van die foto is het rauwe geweld. Maar als je langer kijkt en meer weet over wat er gebeurde nadat deze foto genomen is, wordt de foto ook een beeld van hoop.

De man rechts op de foto is Alec Reid, een Noord Ierse rooms katholieke priester. Wat hij op het moment dat de foto genomen is, doet, is niet helemaal duidelijk, maar volgens de opschriften bij de foto in de kranten zou hij de laatste riten toepassen. Op zijn wang zie je een bloedvlek zitten. Reid heeft nog geprobeerd om de soldaat mond op mond beademing te geven - zonder effect. Reid is een priester uit een klooster uit de buurt, die erom bekend stond dat hij met iedereen omging - of hij protestants, rooms katholiek, brave burger of IRA terrorist was. Waarschijnlijk heeft iemand uit dezelfde mob die de twee mannen vermoordde, Reid gebeld en gevraagd of hij wilde komen.

Die bloedvlek op het gezicht van Ried is een teken dat ook in zo’n hele gesegreerde situatie waarbij groepen tegenover elkaar staan, mensen in religie inspiratie vinden om door opposities heen te breken en verbinding te vinden in een basaal kenmerk, het gemeenschappelijk mens zijn. Reid probeert dat in deze situatie heel letterlijk door mond op mond beademing te geven, de Britse soldaat weer leven te geven. Maar hij doet het ook figuurlijk door de rituelen van zijn geloof te gebruiken die bedoeld zijn om mensen ook in hun dood mens te laten blijven.

Reid heeft in latere jaren een belangrijke rol gespeeld in het vredesproces. Hij is een inspiratiebron geweest voor een voorzichtige oecumene van rooms katholieke en protestantse religieuze leiders, die de voedingsbodem werd voor een politieke en maatschappelijke oplossing van de problemen. Juist religie was in dit geval ook iets wat de mensen in Noord Ierland verbond op een existentieel niveau. Religie is dus vaak een deel van de problemen tussen groepen, maar gelukkig soms ook het begin van een oplossing.

Noord Ierland begint onderhand een vreedzame plaats te worden. Maar dat betekent niet dat de achterliggende dynamiek van kleine naar grote opposities de wereld uit is. Ik ben meestal een optimist, maar gek genoeg werd ik nadat ik deze lezing voorbereid had iets pessimistischer. Ik begin me meer zorgen te maken over ons eigen Nederland. En wel hier om:

Islam - christelijk
buitenlander - Nederlander
arm - rijk
wijk A - wijk B
achterlijk - superieur

Ik vraag me af of wij in Nederland ook een grote oppositie aan het creëren zijn. Ik denk dat we er in ieder geval voor moeten oppassen. Politici en publicisten zoals Wilders - maar hij is niet de enige - sturen bewust of onbewust hier op aan. Tezamen met een geografische scheiding, een religieuze kloof en maatschappelijike scheiding in vriendschappen, familierelaties en werkrelaties, hebben we een gevaarlijke mix die kan leiden tot geweld.

Zover zijn we nog niet, maar misschien is er binnenkort iemand die wel de laatste stap zet en tot geweld overgaat. En dan krijgen we ons eigen Noord Ierland hier in Nederland. 

Deze entry werd gepost op Monday, 4 August 08 om 19:00 uur in de rubriek Islam, Maatschappij, Opinie en Achtergrond. Je kan een reactie achterlaten, of backtracken vanaf je eigen site.